กลอน คือลักษณะคำประพันธ์ที่เรียบเรียงเข้ากันเป็นคณะมีสัมผัส กันตามลักษณะบัญญัติเป็นชนิก ๆ แต่ไม่มีบังคับวรรณยุกต์เอก หรือวรรณยุกต์โท และครุลหุ          ๑ กลอนสุภาพ นับได้ว่าเป็นกลอนหลัก เพราะเป็นหลักของบรรดากลอนทุกชนิด ถ้าเข้าใจกลอนสุภาพเป็นอย่างดีแล้ว ก็จะสามารถเข้าใจกลอนอื่น ๆ ได้โดยง่าย กลอนอื่น ๆ ที่มีชื่อเรียกไปต่าง ๆ นั้น ล้วนแต่ยักเยื้องแบบวิธีไปจากกลอนสุภาพซึ่งเป็นกลอนหลักแทบทั้งสิ้น กลอนสุภาพสามารถแบ่งออกได้ ๔ ชนิด คือ

	กลอน ๖	( อ่านรายละเอียด )
	กลอน ๗	( อ่านรายละเอียด )
	กลอน ๘	( อ่านรายละเอียด )
	กลอน ๙	( อ่านรายละเอียด )

         ๒ กลอนลำนำ คือกลอนที่ใช้ ขับ ร้อง หรือ สวด ให้มีทำนองต่าง ๆ แบ่งออได้เป็น ๕ ชนิด คือ

	กลอนละคร	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนสักวา	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนเสภา	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนดอกสร้อย	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนขับร้อง	( อ่านรายละเอียด )

         ๓ กลอนตลาด คือกลอนผสมระหว่ากลอนคละ ไม่กำหนดคำตายตัวเหมือนอย่างกลอนสุภาพ ในวรรคหนึ่ง ๆ ของบทกลอนอาจจะมีวรรคละ ๗ คำบ้าง ๘ คำบ้าง หรือ ๙ คำบ้างก็ได้ คือเป็นการเอากลอนสุภาพหลาย ๆ ชนิดมาผสมกันนั่นเอง เป็นกลอนที่นิยมใช้ในการขับร้องแก้กันทั่ว ๆ ไปจึงเรียกว่า " กลอนตลาด " แบ่งออกเป็น ๔ ชนิด คือ

	กลอนเพลงยาว	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนนิราศ	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนนิยาย	( อ่านรายละเอียด )
	กลอนเพลงปฏิพากย์	( อ่านรายละเอียด )

         ความไพเราะของกลอน อยู่ที่การใช้ถ้อยคำและสัมผัสเป็นสำคัญ สัมผัสนั้นจะต้องมีทั้งสัมผัสนอกและสัมผัสใน แม้สัมผัสในจะไม่ใช่สัมผัสบังคับตามแผน ก็ขาดไม่ได้ เพราะเป็นสัมผัสซึ่งถือกันว่าเป็นรสสูงสุดของกลอน
         ความต่างกันของกลอน กลอนทั้งหลายที่มีชื่อเรียกร้องต่าง ๆ กันนั้นเป็นเพราะ

	ใช้คำในวรรคหนึ่ง ๆ มากน้อยกว่ากัน
	มีบังคับให้ใช้คำขึ้นต้นและลงท้ายต่างกัน
	จังหวะและทำนองในการอ่านและขับร้องต่างกัน

         ลีลาของกลอน หมายถึงถ้อยคำสำนวนที่มีนวยนาดอันสง่างามประเจิดบรรจง โบราณจัดไว้มี ๔ ประเภท คือ

	เสาวรจนี	ถ้อยคำชมโฉม
	นารีปราโมทย์	ถ้อยคำเล้าโลมหรือเกี้ยวพาราศี
	พิโรธวาทัง	ถ้อยคำขุ่นเคืองหรือตัดพ้อต่อว่า
	สัลลาปังคพิสัย	ถ้อยคำคร่ำครวญรำพึงรำพัน

         บทของกลอน คำกลอนวรรคหนึ่งเรียกว่า " กลอนหนึ่ง " สองวรรคหรือสองกลอนเรียกว่า " บาทหนึ่ง " หรือ " คำหนึ่ง " สองคำหรือสองบาท หรือสี่วรรคหรือสี่กลอนเรียกว่า " บทหนึ่ง " วรรคทั้งสี่ของกลอนยังมีชื่อเรียกต่าง ๆ กันและนิยมใช้เสียงต่าง ๆ กันอีก คือ

	กลอนสลับ	ได้แก่กลอนวรรคต้น คำสุดท้ายใช้คำเต้น คือนอกจากเสียงสามัญ แต่ถ้าจะใช้ก็ไม่ห้าม
	กลอนรับ	ได้แก่กลอนวรรคที่ ๒ คำสุดท้ายนิยมใช้เสียงจัตวา ห้ามใช้เสียงโท , สามัญ , ตรี , และวรรณยุกต์เอกไม่มีรูป ไม่ห้าม แต่ต้องให้คำสุดท้ายของกลอนรองเป็นเสียงตรี
	กลอนรอง	ได้แก่กลอนวรรคที่ ๓ คำสุดท้ายนิยมใช้เสียงสามัญ ห้ามใช้เสียงจัตวาหรือ คำที่มีรูปวรรณยุกต์
	กลอนส่ง	ได้แก่กลอนวรรคที่ ๔ คำสุดท้ายไม่นิยมใช้เสียงสามัญ ห้ามใช้คำตายและคำที่มีรูปวรรณยุกต์ ซึ่งอาจจะใช้คำตายเสียงตรีบ้างก็ได้

         บาทของกลอน คำกลอนนั้นนับ ๒ วรรคเป็นหนึ่งบาท ตามธรรมดากลอนบทหนึ่งจะต้องมีอย่างน้อย ๒ บาท ( เว้นไว้แต่กลอนเพลงยาว หรือกลอนนิราศ ซึ่งนิยมใช้บทแรกที่ขึ้นต้นเรื่องเพียง ๓ วรรค ) บาทแรกเรียกว่า " บาทเอก " บาทที่ ๒ เรียกว่า " บาทโท " คำกลอนจะยาวเท่าไหร่ก็ตามยังคงเรียกชื่อว่า " บาทเอก บาทโท " สลับกันไปจนจบ และจบลงด้วยบาทโทเสมอ เช่น

นิราศเรื่องหัวหินก็สิ้นสุด	เพราะจากบุตรภรรยามากำสรวล	( บาทเอก )
เมื่ออยู่เดียวเปลี่ยวกายใจคร่ำครวญ	ก็ชักช่วยให้คิดประดิษฐ์กลอน	( บาทโท )
ใช้ชำนาญการกวีเช่นศรีปราชญ์	เขียนนิราศก็เพราะรักเชิงอักษร	( บาทเอก )
บันทึกเรื่องที่เห็นเป็นตอนตอน	ให้สมรมิตรอ่านเป็นขวัญตา	( บาทโท )
มิใช่สารคดีมีประโยชน์	จึงมีโอดมีครวญรัญจวนหา	( บาทเอก )
ตามแบบแผนโบรณบรรพกาลมา	เป็นสาราเรื่องพรากจากอนงค์	( บาทโท )
จากนิราศหัวหิน : อ. กำชัย ทองหล่อ

         หลักนิยมทั่วไปของกลอน
๑ คำสุดท้ายของวรรคที่ ๑ วรรคที่ ๒ วรรคที่ ๓ และวรรคที่ ๔ ก็ดี ไม่ควรที่จะใช้คำที่มีเสียงเหมือนกัน หรือคำที่ใช้สระและตัวสะกดในมาตราเดียวกันนอกเสียจากเป็นตำแหน่งสัมผัสเฉพาะ แต่ก็ยังไม่นิยมใช้คำเดียวกันสัมผัสกันเพราะจะถือเป็นสัมผัสซ้ำ เช่น

	ในไพรสนฑ์พรั่งพรึบด้วยพฤกษา	แนววนาน่ารักด้วยปักษา
	เขาเดินทุ่งมุ่งลัดตัดมรรคา	มั่นหมายมาเพื่อยับยั้งเคหา
	เห็นนกน้อยแนบคู่คิดถึงน้อง	มันจับจ้องมองตรงส่งเสียงร้อง

๒ คำที่รับสัมผัสในวรรคที่ ๒ และวรรคที่ ๔ ควรให้คำสัมผัสตกอยู่ที่พยางค์สุดท้ายของคำ ไม่ควรให้สัมผัสลงที่ต้นหรือกลางของคำ ยิ่งหากเป็นกลอนขับร้องแล้วยิ่งจะต้องระมัดระวังให้เป็นพิเศษ เพราะจะทําให้เสียความในเวลาขับร้อง เช่น

สดับถ้อยสุนทรนอนดำริ

จนสุริยาแจ้งแจ่มเวหา

กลอนข้างบนนี้แม้นจะไม่ผิด แต่ใช้สัมผัสครึ่งคำ ทำให้ฟังไม่สนิท ถ้าจะให้ไพเราะควรจะเปลี่ยนเสียใหม่ดังนี้

สดับถ้อยสุนทรแล้วนอนคิด

จนอาทิตย์แจ้งแจ่มจับเวหา

๓ คำสุดท้ายของวรรคควรใช้คำเต็ม ไม่ควรใช้ครึ่งคำ หรือตำยัติภังค์ เว้นไว้แต่แต่งเป็นกลบทยัติภังค์ หรือเป็นโคลง , ฉันท์ และ กาพย์ เช่น

อันถ้อยคำของท่านนั้นเป็นสา	มานย์วาจาฟังไปไม่เกิดหรร
ษารมณ์เลยสักนิดเพราะผิดจรร	ยาทั้งนั้นไร้ศลีฉันสิ้นอา( วรณ์ )

การแยกคำออกใช้คนละครึ่งในระหว่างวรรคเช่นนี้ไม่ควรใช้

๔ ไม่ควรใช้ภาษาอื่นที่ยังมิได้มีการรับรองมาใช้เป็นส่วนหนึ่งแห่งภาษาไทย เช่น

โอไมเดียร ดาริ่งมิ่งสมร	บิ้วตี้ฟูล สุนทร หฤหรรษ์
แม่ชื่นจิต สวิตฮารต จะคลาดกัน	ใจป่วนปั่น หันเห เซกู๊ดบาย

ส่วนคำบาลี และสันสฤกตใช้ได้ เพราะเรารับมาเป็นส่วนหนึ่งของภาษาไทย แต่ถึงกระนั้นเราจะต้องนำมาแปลงรูปคำเสียก่อน จะนำมาใช่ทั้งดุ้นเลยไม่ได้

๕ ไม่ควรใช้ " ภาษาแสลงโสต " คือถ้อยคำที่พูดด้วยความตลกคะนอง หยาบโลน หรือเป็นการเปรียบเทียบกับของหยาบ ซึ่งใช้กันอยู่ในกลุ่มชนส่วยน้อยและรู้กันแต่เฉพาะวงแคบ ๆ เช่น คำว่า ม่องเท่ง , จำหนับ , จ้ำบ๊ะ , ตั๊กฉึ้ก , ถังแตก , ยกล้อ ฯลฯ