ในโคลงหนึ่งบทมี ๔ บรรทัด บรรทัดหนึ่งเรียกว่า " บาทหนึ่ง " โคลง ๔ จัตวาทัณฑี ๑ บท จะมี ๔ บาท นับเป็น ๑ โคลง บาทหนึ่งมี ๒ วรรค วรรคหน้ามีวรรคละ ๕ คำ วรรคหลังของบาทที่ ๑ บาทที่ ๒ และบาทที่ ๓ มีวรรคละ ๒ คำ วรรคหลังของบาทที่ ๔ จะมี ๔ คำ ซึ่งรวมแล้ว ๑ บท หรือ ๑ โคลงดังนั้น โคลง ๔ จัตวาทัณฑี จะมีคำรวมทั้งสิ้น ๓๐ คำ เหมือนกับโคลง ๔ สุภาพ และโคลง ๔ ตรีพิธพรรณ
        พยางค์ มีจำนวนตามหน่วยที่ได้เขียนไว้ในแผนผังด้านบน ถ้าหากเป็นพยางค์ลักษณะของลหุอาจจะมีได้มากเกินกว่าที่แผนผังได้กำหนดไว้ก็ได้ แต่จะต้องไม่ยาวจนมีความรู้สึกว่าเยิ่นเย้อจนทําให้อ่านไห้ถูกทํานองและจังหวะไม่ได้
        การสัมผัส จุดสัมผัสของโคลง ๔ จัตวาทัณฑี ดูได้ตามแผนผังที่แสดงไว้ด้านบน จากสัมผัสบังคับที่ได้กล่าวมาแล้วในแผนผัง จะเห็นได้ว่า โคลง ๔ จัตวามทัณฑี ก็เหมือนกับโคลง ๔ ตรีพิธพรรณ คือจะมีส่วนคล้ายกับโคลง ๔ สุภาพ และมากผิดกันก็เพียง เปลี่ยนตรงสัมผัส ในบาทที่ ๒ จากคำที่ ๕ มาเป็นคำที่ ๔ และให้คำที่ ๒ กับคำที่ ๓ ของบาทที่ ๒ และบาทที่ ๓ สัมผัสกันเท่านั้น โคลง ๔ จัตวาทัณฑี ก็เหมือนกับ โคลง ๔ สุภาพ คือยังต้องการสัมผัสอีก ๒ อย่าง เพื่อชูรสให้คำประพันธ์ไพเราะยิ่งขึ้น ซึ่งได้แก่

สัมผัสใน

ได้แก่คำที่คล้องจองกันและอยู่ในวรรคเดียวกัน จะเป็นสัมผัสคู่เรียงคำไว้ติดต่อกัน หรือจะเป็นสัมผัสสลับ คือเรียงคำอื่นแทรกคั่นไว้ระหว่างคำสัมผัสก็ได้ ุดแต่จะเหมาะทั้งไม่มีกฎเกณฑ์จำกัดว่าจะต้องมีอยู่ตรงนั้นตรงนี้เหมือนอย่งสัมผัสนอกและไม่จำเป็นจะต้องใช้สระอย่างเดียวกันด้วยเพียงแต่ให้อักษรเหมือนกันหรือเป็นอักษรประเภทเดียวกันหรืออักษรที่มีเสียงคู่กันก็สามารถนำมาใช้ได้ สัมผัสในสามารถแบ่งแแกได้เป็น ๒ ชนิดได้แก่ สัมผัสสระ และสัมผัสอักษร

สัมผัสอักษร

การสัมผัสอักษรระหว่างวรรคคือการให้คำสุดท้ายของวรรคหน้า สัมผัสอักษรกับคำหน้าของวรรคหลังเช่น แผน กับ ผูก เป็นต้น

        การเขียนโคลง ๔ จัตวาทัณฑี หลักการต่าง ๆ ก็เหมือนกับการเขียนโคลง ๔ จะต่างกันก็ในส่วนของการสัมผัสระหว่างบาท โดยเฉพาะในบาทที่ ๒ และ บาทที่ ๓ ที่กล่าวมาแล้วนั้น บางทีก็ไม่ถือเป็นสิ่งสำคัญเท่ากับสัมผัสตรงคำที่ ๔ ในบาทที่ ๒ ฉะนั้นบางทีท่านอาจจะตัดออกเสียก็ได้ ดังจะได้เห็นจากในตัวอย่างดังนี้

เสด็จเสวยศวรรเยศอ้าง	ไอศูรย์ สรวงฤา
เย็นพระยศปูนเดือน	เด่นฟ้า
เกษมสุขส่องสมบูรณ์	บานทวีป
สว่างทุกข์ทุกธเรศหล้า	แหล่งล้วนสรรเสริฐ

• โคลง ๑ บทจะมีวรรณยุกต์เอก ๗ ตำแหน่ง วรรณยุกต์โท ๔ ตำแหน่ง ดังที่แสดงไว้ในแผนผัง
• ตำแหน่งวรรณยุกต์เอก และวรรณยุกต์โทในบาทที่ ๑ สามารถที่จะวางสลับตำแหน่งกันได้ คือเอาวรรณยุกต์ที่เป็นเอกไปวางไว้ในคำที่ ๕ และเอาวรรณยุกต์ที่เป็นโทมาไว้เป็นคำที่ ๔ ก็ได้ ในบรรดาโคลงทุกชนิด ไม่ว่าจะเป็นโคลงสุภาพ หรือโคลงดั้น สามารถนํามาสลับกันได้เสมอ
• คำที่ ๗ ของบาทที่ ๑ และคำที่ ๕ ของบาทที่ ๒ และบาทที่ ๓ ห้ามใช้คำที่มีรูปวรรณยุกต์
• ห้ามใช้คำตายที่ผันด้วยวรรณยุกต์โท ในตำแหน่งโท
• คำสุดท้ายของบท ห้ามใช้คำตายและคำที่มีรูปวรรณยุกต์อื่น ๆ หากแต่ว่ากันว่าการลงท้ายบท การใช้เสียงจัตวาที่ไม่ปรากฎรูปจะเป็นที่นิยมและไพเราะยิ่ง
• คำที่เป็นเอกโทษคือใช้เอกในที่ผิด เช่น หน้า เขียนเป็น น่า ฯลฯ และ โทโทษ คือใช้โทในที่ผิด เช่น หรือ เขียนเป็น รื้อ , เล่น เขียนเป็น เหล้น ฯลฯ คำชนิดนี้โบราณผ่อนผันให้ใช้ได้ แต่มาบัดนี้ไม่ใคร่นิยมใช้เพราะเป็นการขอไปทีอย่างมักง่าย ทั้งทําให้รูปของคำที่นำมาใช้เสียไปด้วย